Lange schaduwen van het zwijgen
Lange schaduwen van het zwijgen
– een verboden liefde
tijdens de Tweede Wereldoorlog en daarna.
Een film van Rudolf Leiprecht, Erik Willems en Gerard Leenders
© St, JOB/Jobfilm Amsterdam 2022/2023; Duur: ca. 60 minuten.
Trailer van de film
Over de inhoud van de documentaire
Adriana en Karl zijn mijn ouders. Het kind dat in de buik van Adriana groeit, mijn oudere broer, zal in maart 1945 ter wereld komen. Adriana en Karl kunnen pas in 1947, tweeënhalf jaar na het einde van de oorlog, trouwen in het Zuid-Duitse stadje Bad Waldsee; ze blijven tot het einde van hun leven bij elkaar. Hun relatie werd echter vanaf het begin geconfronteerd met aanzienlijke obstakels: het nationaalsocialistische regime mengde zich op ingrijpende wijze in de keuze van partners: zo waren bijvoorbeeld relaties tussen joden en niet-joden streng verboden; ze werden beschouwd als „rassenschande“. Ook in de door het Duitse Rijk bezette Nederlanden werden deze wetten ingevoerd. Bovendien werd een vrouw die een relatie was aangegaan met een Duitse soldaat door veel mensen in Nederland als ‘Moffenhoer’ verstoten, zelfs nog na de oorlog. In Duitsland werden huwelijken met buitenlanders, zelfs als deze (zoals bij Nederlanders) als ‘arisch’ werden gedefinieerd, door velen eveneens niet op prijs gesteld. Deze houding ten opzichte van ‘gemengde’ huwelijken, die nog steeds bestaat, veranderde na de oorlog slechts zeer langzaam.
Pas op 36-jarige leeftijd kwam ik achter een lang bewaard familiegeheim: bijna terloops vertelde mijn vader me dat mijn Nederlandse grootvader Jacob joods was. Meer informatie kreeg ik niet van mijn ouders. Het zwijgen rond onze familiegeschiedenis bleef de boventoon voeren. Pas door intensief onderzoek in familiearchieven en openbare archieven werd mij beetje bij beetje duidelijk wat er was gebeurd: Jacob, die tijdens de bezetting van Nederland door Duitse troepen aanvankelijk door zijn huwelijk met mijn katholieke grootmoeder Diana was ‘beschermd’ tegen arrestatie en het kamp, moest de davidster dragen, mocht zijn beroep als pianist niet meer uitoefenen, en hij moest er voortdurend op letten dat hij de nationaalsocialistische bezettingsmacht geen enkele aanleiding tot deportatie gaf. In 1944 veranderde deze haar beleid ten aanzien van ‘gemengde huwelijken’, en Jacob werd alsnog geïnterneerd in een werkkamp voor joden die met niet-joodse vrouwen getrouwd waren. Jacobs vader, mijn overgrootvader, die niet in een ‘gemengd’ huwelijk leefde, was al in 1942 samen met 14 joodse familieleden in Auschwitz-Birkenau vermoord. En mijn moeder wordt verliefd op een Duitse soldaat?
Ik besloot een documentaire te maken over de verboden liefde en de ingewikkelde familiegeschiedenis van mijn ouders: een verhaal tussen twee landen, tussen joodse en niet-joodse mensen. Het gaat daarbij om liefde, maar ook om antisemitisme/racisme en geweld, om stilzwijgen en taboes, om lange schaduwen die ook de volgende generaties nog achtervolgen. De oorlogsjaren in Nederland en Duitsland en het racistisch-antisemitische regime van het nationaalsocialisme vormen daarbij de context, waarbij de nationaalsocialistische ideologie en racisme/antisemitisme ook na het einde van de oorlog nog doorwerkten. Daarom gaat de film ook in op de vraag welk leven mijn moeder als jonge vrouw uit een joodse familie in het Zuid-Duitse stadje Bad Waldsee onder deze omstandigheden kon leiden, respectievelijk heeft geleid.
(Rudolf Leiprecht)
Organisatorische inbedding van de documentaire
Dit documentaireproject is bedoeld als bijdrage aan de Europese herdenkingspedagogiek. Op basis van het onderzoek van Rudolf Leiprecht is tussen 2020 en 2022 aan deze film gewerkt, in samenwerking met filmmaker Erik Willems en journalist Gerard Leenders. Het (low-budget-)project wordt onder andere gefinancierd door het Niedersächsisches Landesinstitut für schulische Qualitätsentwicklung (NLQ) en begeleid door het Institut für Pädagogik aan de Carl von Ossietzky Universiteit. De film is beschikbaar in het Duits, Nederlands en Engels.
Over de filmmakers: een Duits-Nederlands team
Rudolf Leiprecht (scenarist, regisseur, producent) werd in 1955 geboren in Bad Waldsee (Duitsland). Hij groeide op in Stuttgart en Rotterdam. Na zijn studie en promotie in de pedagogische wetenschappen aan de Universiteit van Tübingen en als onderzoeker aan de Vrije Universiteit (VU) Amsterdam, gaf hij van 2001 tot 2022 les en deed hij onderzoek aan de Carl von Ossietzky Universiteit Oldenburg. Als hoogleraar sociale pedagogiek met als specialisatie diversiteitsonderwijs richt zijn onderzoek zich op thema’s uit het kritische diversiteitsonderzoek: stereotypering, uitsluiting en discriminatie langs onderscheidingslijnen zoals etniciteit/natie/cultuur, gender/seksualiteit en sociale klasse/sociale laag. Tot 30 september 2022 leidt hij het Oldenburgse onderzoekscentrum Racisme, Fundamentalisme, Geweld: Analyse, Preventie, Onderzoek en Advies voor pedagogische werkgebieden (ARFG).
Erik Willems (regie, productie, camera, montage) werd in 1957 geboren in Alem, Maren en Kessel (Nederland). In Amsterdam en de laatste jaren in Haarlem is hij al vele jaren werkzaam als zelfstandig filmmaker. Een belangrijk onderdeel van zijn werk bestaat uit het maken van documentairefilms die sociale geschiedenis en/of actuele maatschappelijke vraagstukken als thema hebben. Vaak maakt hij daarbij gebruik van de vorm van biografische portretten met maatschappelijke en historische contextualiseringen. Sinds 1994 tot op heden zijn er meer dan 85 producties tot stand gekomen; en steeds weer gaat het daarbij ook over het nationaalsocialisme, de Tweede Wereldoorlog, bezetting/bevrijding, racisme/antisemitisme en kolonialisme. Erik Willems heeft geschiedenis gestudeerd (doctoraal examen Nieuwe en Nieuwste Geschiedenis).
Gerard Leenders (onderzoek, uitvoerende productie) werd in 1954 in Uithoorn (Nederland) geboren. Hij is producent van radioprogramma’s en historicus (doctoraal examen Nieuwe en Nieuwste Geschiedenis). Sinds 1992 is hij redacteur en programmamaker met een focus op geschiedenis bij de Nationale Omroep (VPRO/OVT). Gerhard Leenders bedenkt, vormgeeft en produceert radiodocumentaires waarin de geschiedenis van sociale vraagstukken en sociale conflicten centraal staat, vaak met verwijzingen naar de Tweede Wereldoorlog. Voor zijn radiodocumentaires maakt hij vaak gebruik van materiaal uit de oral history.